Paleogenetycy przeanalizowali ponad 400 starożytnych genomów ludzkich, aby określić, jak powstała populacja, która pozostawiła po sobie kulturę jamną. Naukowcy doszli do wniosku, że około 80 procent przodków Jamnej pochodziło z grup genetycznie podobnych do ludzi zamieszkujących strefę stepową od Dolnego Wołgi po ziemie na północ od Kaukazu w okresie chalkolitu i wczesnej epoki brązu. Prawdopodobnie krzyżowali się oni z potomkami ukraińskich łowców-zbieraczy z neolitu na obszarze między Dnieprem a Donem, tworząc kulturę Środkowego Stogu. Jak donosi artykuł opublikowany w czasopiśmie „Nature”, procesy zachodzące na tych terenach doprowadziły do powstania populacji około 4000 r. p.n.e., która kilka wieków później gwałtownie się rozrosła i szeroko rozpowszechniła kulturę jamną.
Około dziesięciu lat temu paleogenetycy odkryli, że około pięć tysięcy lat temu pula genowa starożytnych populacji europejskich zaczęła ulegać znaczącym zmianom w wyniku znacznego napływu nowych ludzi pochodzących ze stepów pontyjsko-kaspijskich, gdzie wówczas istniała kultura jamna. W tym okresie Jamna aktywnie kolonizowała nowe ziemie, a poszczególne grupy migrowały nawet tak daleko na wschód, jak Góry Ałtaj i Kotlina Minusińska. Ekspansja ta miała również miejsce na zachód, w kierunku Europy Południowo-Wschodniej i Środkowej, a jej konsekwencje są wyraźnie widoczne we współczesnym krajobrazie genetycznym Europy.
Masowy przepływ genów ze stepów we wczesnej epoce brązu, nieznany naukowcom aż do starożytnej analizy DNA, na nowo rozpalił debatę na temat pierwotnej ojczyzny języków indoeuropejskich. Zwolennicy tzw. hipotezy stepowej sugerują, że migracje Jamnej i jej potomków ułatwiły rozprzestrzenianie się języków tej rozległej rodziny ze stepów pontyjsko-kaspijskich, którymi obecnie posługuje się ponad 40% ludności świata. Nic więc dziwnego, że kultura Jamnej, jej pochodzenie i dziedzictwo cieszą się w ostatnich latach dużym zainteresowaniem wiodących laboratoriów i badaczy.
До сих пор происхождение самих ямников оставалось не очень понятным. Чтобы прояснить этот вопрос, большой научный коллектив во главе с Роном Пинхаси (Ron Pinhasi) из Венского университета и Дэвидом Райхом (David Reich) из Гарвардского университета представил результаты дальнейших генетических исследований этого вопроса. В своей работе ученые сосредоточили внимание на анализе 428 древних геномов, 299 из которых они опубликовали впервые. Останки, из которых секвенировали ДНК, принадлежали людям, которые жили между 6400 и 2000 годами до нашей эры, причем подавляющее большинство из них раскопали на территории современной России. Основная часть проанализированных последовательностей представляла собой геномы людей эпох энеолита и ранней бронзы из степной зоны Восточной Европы, в том числе геномы значительного количества представителей ямной археологической культуры.
В своей статье ученые описали три так называемых клины — постепенных перехода от одной популяции к другой между двумя крайними вариантами — для энеолита и раннего бронзового века степной зоны Восточной Европы: волжскую, днепровскую и нижневолжско-кавказскую. В этой модели «ядро» (большинство геномов с хорошим покрытием) ямников входит в днепровскую клину, но при этом располагается на ее краю.
Новые данные, по словам ученых, противоречат недавно предложенной модели, согласно которой популяция ямников возникла в результате смешения охотников-собирателей со Среднего Дона и потомков кавказских-охотников собирателей. Райх и его коллеги пишут, что в генофонде этих двух предложенных предковых популяций отсутствовали два компонента, которые были у ямников. Один из них характерен для неолитических популяций Анатолии, а другой — для древних жителей Сибири и Центральной Азии, восходящий к сибирякам эпохи верхнего палеолита (так называемым древним северным евразийцам). Последний компонент присутствовал в эпоху энеолита у некоторых групп, проживавших в Нижнем Поволжье и к северу от Кавказских гор, которых ученые отнесли к кластеру Бережновка-II — Прогресс-II (в легендах к изображениям он обозначен BPgroup), названному по одноименным памятникам.
Происхождение «ядра» ямников, по данным исследователей, можно смоделировать из двух популяций, представленных в выборке. Одна из них представляет собой часть представителей среднестоговской культуры. А другая — двух людей из захоронений эпохи энеолита (около 4150–3600 годов до нашей эры), раскопанных в могильниках неподалеку от села Ремонтное в Ростовской области. Геномы этих людей относятся к так называемой нижневолжско-кавказской клине, а среди их предков, по всей видимости, были люди как с северным происхождением (на эту роль подходят индивиды из кластера Бережновка-II — Прогресс-II), так и с южным, связанным с кавказскими популяциями эпохи неолита.
Naukowcy doszli do wniosku, że pochodzenie jądra Jamnej najlepiej zrozumieć jako wynik wymieszania się grup należących do klinu dolnowolsko-kaukaskiego (około 80% puli genowej) z populacjami z międzyrzecza Dniepru i Donu, których liczni przodkowie wywodzili się od ukraińskich łowców-zbieraczy z epoki neolitu. Co więcej, grupy z klinu dolnowolsko-kaukaskiego dostarczają również brakujących elementów modelu, powiązanych z populacjami neolitycznymi z Anatolii oraz starożytnymi populacjami Syberii i Azji Środkowej.
Oprócz pochodzenia Jamnej, naukowcy przeanalizowali również genomy starożytnych mieszkańców Zakaukazia i Azji Mniejszej. Odkryli, że już 4000 lat p.n.e. pula genowa ludności zamieszkującej tereny dzisiejszej Armenii zawierała znaczący wkład grup należących do dolnonadwołżańsko-kaukaskiej linii. Zdaniem naukowców wskazuje to na ich migrację na południe, gdzie krzyżowali się z miejscową ludnością. Co więcej, wkład tych grup występuje również w późniejszych populacjach zamieszkujących Azję Mniejszą w epoce brązu. Ostatecznie naukowcy postrzegają to jako potwierdzenie hipotezy, że języki indoeuropejskie, w tym te należące do gałęzi anatolijskiej, mogły przybyć do tego regionu wraz z migrantami spoza Kaukazu.
N+1 opublikował raport z innych badań dotyczących kultury jamnej. Na przykład naukowcy odkryli genetyczną predyspozycję do stwardnienia rozsianego. Co więcej, warianty genów zwiększające ryzyko rozwoju tej choroby zachowały się w puli genowej współczesnych Europejczyków.
